Ana sayfa Genel Sağlık Ruh Sağlığı Mevsim Değişikliği Depresyonu

Mevsim Değişikliği Depresyonu

38
0
PAYLAŞ
Mevsimsel Affektif Bozukluk

Her sabah uykumuzdan coşkuyla uyansak, yeni bir güne başlamak için sabırsızlanarak yataklarımızdan neşe içinde fırlasak, bütün gün ne enerjimiz ne de yüzümüzdeki gülümseme hiç eksilmese… Keşke. Ama yok böyle bir dünya! Yaşadığımız dünya enerjimizi sömürmek, yaşama sevincimizi köreltmek için türlü sürprizlerle dolu ne yazık ki. Ne kadar genç, ne kadar sportmen, ne kadar beslenme uzmanı olursak olalım gerek bedenen gerekse ruhen yorgun, bitkin, bezgin hatta depresif hallerimiz olması kaçınılmaz. Aynı gün içinde bile onlarca farklı duyguyu bir arada yaşıyoruz. Aslında bu durum gayet doğal ve son derece insanca. Her olaya aynı duygusal tepkileri verseydik tuhaf olurdu. Asıl mesele, duygusal tepkilerimizi yerine, zamanına uygun ve doğru biçimde ifade edebilmemiz. Olumlu ya da olumsuz tüm duyguların fazla derin ve gereğinden uzun sürmesi, sağlıksız bir ruh halini işaret eder. Son yıllarda adını çok sık duyduğumuz depresyon işte tam da bunu işaret ediyor; herhangi bir sebep olsun ya da olmasın, aylarca süren ve kişinin günlük hayatını yaşamasına engel olan bezgin bir ruh hali.

Depresyon (Depresif Bozukluk) Nedir?

Üzüntü, kaygı, endişe, korku, bitkinlik, karamsarlık, sıkıntı gibi olumsuz duygular “depresif duygular” olarak tanımlanır. Bu tür duygular hayatın doğal seyri içinde her insan tarafından zaman zaman hissedilir. Bu duygu durumlarının bazı bedensel fonksiyonları etkilemeye başlaması, diğer tüm duyguların üstüne çıkması, sağlıklı düşünce üretmeyi engellemesi ve insanı esir alması hali ise “depresyon” olarak adlandırılır. Depresif bozukluk ya da yaygın kullanımıyla depresyon, beyin ve beyin salgılarının da etkili olduğu psikolojik bir hastalıktır. Kişinin hayatındaki bazı olumsuz gelişmelerle birlikte genetik yatkınlık da depresif bozuklukların gelişmesinde etkili olur. Psikiyatri biliminin gelişim sürecinde çok çeşitli depresif bozukluk alt tipi tanımlanmış ve hepsi ayrı ayrı ele alınmıştır. Günümüzde ise depresyonun alt tipleriyle değil, tek bir hastalık olarak ele alınması ve hastalarda zaman içinde farklı şekillerde görülüyor olması fikri yaygındır. Geçmişten günümüze, tanımlanmış belli başlı depresyon türlerini

  • Majör depresyon
  • Manik depresyon (bipolar depresyon)
  • Melankoli
  • Psikotik depresyon
  • Maskeli depresyon
  • Atipik depresyon
  • Kronik depresyon (Distimi)
  • Doğum sonrası depresyon
  • Adet öncesi duygu – durum bozukluğu
  • Mevsim değişikliği depresyonu

şeklinde sıralayabiliriz. Bu yazımızda, mevsim değişikliği depresyonu olarak tanımlanan duygu-durum bozukluğundan söz edeceğiz.

Mevsim Değişikliği Depresyonu Nedir?

Mevsim değişikliği depresyonu psikiyatride duygularla ilgili anlamına gelen “affektif” sözcüğüyle de tanımlanır ve mevsimsel affektif bozukluk olarak ele alınır. Mevsim geçişleriyle insanların duygu-durumları arasında bir ilişki olduğu, eski çağlardan beri dikkat çeken fakat yakın zaman öncesine kadar üzerinde çok az araştırma yapılan bir konu. Her sene aynı zamanlarda ve daha çok sonbahar – kış aylarında başlayan belirtiler, ilkbahar – yaz aylarında sona erer ve “kış depresyonu” olarak da adlandırılır. Nadiren yaz aylarında görülen türü de “yaz depresyonu” olarak isimlendirilir. Kadınlarda erkeklere nazaran daha sık rastlanır.

Mevsim Değişikliği Depresyonu Neden Olur?

İnsan vücudundaki pek çok biyolojik, fizyolojik ve hormonal olay, kendine özgü bir zaman düzeni içinde, döngüsel olarak gerçekleşir. Bu olaylara bağlı olarak da psikolojik ve davranışsal gelişmeler meydana gelir. Kronobiyoloji bilimi tarafından incelenen yaygın olarak biyolojik saat olarak adlandırılan bu döngü içinde gelişen olaylar günlük bir ritme (sirkadiyen ritim) sahiplerdir. Örneğin; uyku – uyanıklık döngüsü, belli saatlerde değişen vücut ısısı ve hormon seviyeleri, gün içinde duygularda ortaya çıkan değişimler ve bazı bilişsel işlevler böyle bir ritim içinde gerçekleşir. Bu döngüde meydana gelen bir aksaklık, başta depresyon olmak üzere bazı psikiyatrik hastalıklara sebep olur.

Tiroid, kortizol ve prolaktin hormonlarının dönemsel değişimleri ile ışığın melatonin ve serotonin salgıları üzerindeki etkisinin, mevsimsel depresyonla ilişkili olduğu kanıtlanmıştır. Gündelik faaliyetleri vücudun biyolojik saatine göre planlayarak bu işlerden daha verimli sonuçlar alınacağı görüşü de oldukça yaygın.
Günümüzde gelinen noktada, biyolojik saat düzensizliklerinin mevsim değişikliği depresyonunda etkili olduğuna ilişkin 2 mekanizma olduğu biliniyor ve bunlara bağlı 2 varsayım bulunuyor.

1. Fotoperiyodik Varsayımı (Photoperiodic Hypothesis)

Pineal bezden salgılanan melatonin ışığa karşı duyarlıdır ve gece uykusuna geçişi sağlar. Yaz ve kış aylarındaki gece – gündüz saatlerinin farklılığı ile melatonin salınımındaki azalma bazı kişilerde depresyona sebep olabilir. Burada kişinin genetik olarak depresyona yatkınlığı da önemli rol oynar. Mevsimsel değişikliği depresyonu tanısı konmuş olan hastaların bir kısmında melatonin salınımında mevsimsel olarak bariz şekilde farklılıklar görülür. Bazı hastalarda ise kış aylarında gündüz daha fazla melatonin salınımı olduğu gözlenir.

2. Faz Kayması Varsayımı (Circadian Phase Shift Hypothesis)

Kış aylarında güneş ışığının daha az olması sirkadyen ritimde gecikmeye sebep olur. Faz kayması varsayımına göre bu gecikme, vücudun moleküler ritmiyle uyku – uyanıklık evreleri arasındaki eşzamanlılığın bozulmasına sebep olur.

Mevsim Değişikliği Depresyonu Belirtileri

  • Cinsel istekte azalma
  • Yorgunluk
  • Kaygı
  • Konsantrasyon güçlüğü
  • Özgüven azalması
  • Suçluluk duygusu
  • Karamsarlık
  • İntihar düşüncesi
  • Atipik depresyon belirtileri; iştah artışı, aşırı uyuma, karbonhidrat tüketiminde artış, kilo alımı.
  • Depresif belirtilerin art arda 2 yıl boyunca, aynı mevsimde, hemen hemen aynı aylarda başlaması ve kendiliğinden düzelmesi.

Mevsim Değişikliği Depresyonu Tanı ve Tedavisi

Tüm tıbbi hastalıklar içinde en fazla, duygu-durum bozukluğu olan depresyon ve alt türleri olarak tanımlanmış hastalıklara rastlanır. Depresyon çoğu zaman anksiyete ile birlikte seyreder. Anksiyete dışında başka birçok hastalıkta da depresyon belirtilerine rastlanması, gerçek depresyonun tanı ve tedavisini güçleştirir. Alzheimer, demans, epilepsi, multipl skleroz (MS), epilepsi (sara), parkinson, uyku apnesi gibi nörolojik hastalıklar ve Cushing sendromu, AIDS, kanser, böbrek hastalıkları ve üremi gibi endokrin sistemi hastalıkları depresyon benzeri belirtiler gösterir.

Günümüzde mevsim değişikliği depresyonu ile birlikte diğer tüm depresyon türlerinin tanı kriterleri, Amerikan Psikiyatri Birliği (APA) tarafından yayınlanan Ruhsal Bozuklukların Tanımlanması ve Sınıflandırılması (DSM) sisteminde ortaya konur. Hastalığın tedavisinde;

  • Sirkadyen ritim değişikliği uygulamaları; Fototerapi (ışık tedavisi), uyku yoksunluğu yöntemi, ilaç tedavisi.
  • Antidepresan sınıfı seçici serotonin gerialım inhibitörleri (SSRI) yöntemleri tek başına ama daha çok bir arada uygulanır.

Fototerapi yöntemi, antidepresan ilaçlar kadar etkili sonuçlar verir ve pek çok psikiyatrist tarafından ilk tercih edilen yöntem olur. Tedavi sabah saatlerinde uygulandığında faz ilerlemesine, akşam saatlerinde ise faz gecikmesine sebep olarak sirkadyen ritim değişikliği sağlar. Yapay bir ışık kaynağının karşısına 1 metre mesafede ve direkt ışığa maruz kalmayacak şekilde yan olarak oturan hastaya yarım saat 10.000 lux ya da 2 saat 2500 lux gücünde ışık uygulanır.

Uyku yoksunluğu tedavisinde de amaç sirkadyen ritim değişikliği sağlamadır. Kısa sürede sonuç alınan etkili ve ekonomik bir tedavi yöntemi olduğu için tercih edilir. Kısmi ve total uyku yoksunluğu şeklinde 2 şekilde uygulanır. Kısmi uyku yoksunluğunda toplam uyku süresinin ilk ya da ikinci yarısında hasta uykusuz bırakılır. Total uyku yoksunluğunda ise hastanın bir geceyi tamamen uykusuz geçirerek ertesi gece normal saatlerde uyuması sağlanır. Bu tedavi yöntemi tek başına uygulanabildiği gibi antidepresan ya da lityum türevi ilaçların etkisini artırmak için ilaç tedavisiyle birlikte de uygulanabilir.

Özellikle sonbahar aylarında başlayan yorgunluk, mutsuzluk, bezginlik gibi şikayetleriniz varsa ve bahar ayları geldiğinde kendinizi daha iyi hissediyorsanız mevsim değişikliği depresyonu yaşıyor olabilirsiniz. Bir psikiyatri uzmanı şikayetlerinizi dinleyerek doğru tanıyı koyacak ve sizin için en doğru tedavi yöntemine karar verecektir.

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here